«بسم الله الرحمن الرحیم»

جامعه سازی و تمدن سازی دینی

شرحی مختصر بر حکمت 6 نهج البلاغه
امیرمؤمنان علیه السلام در این حکمت می‌فرماید: «صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ، وَالْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ، وَالِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُيُوبِ «سینه‌ی شخص عاقل» صندوق اسرار اوست و «خوش‌رويى» دام محبّت است و «تحمّل ناراحتى‌ها» قبر عیوب است.

وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ فِي الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى أَيْضاً [الْمُسَالَمَةُ خَبْءُ الْعُيُوبِ] الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ، وَ مَنْ رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُ عَلَيْهِ. و نيز روايت شده كه آن حضرت در بيان اين معنى فرموده است كه آشتى جويى، سرپوش عيبهاست. هر كه از خود خشنود بود، خشم گيرندگانش بسيارند.

1- رازداری. 2– خوشرویی. 3– عیب پوشی و پرهیز از افشاگری.

هر کلمه حضرت یکی از این موضوعات را در بردارد. نقطه‌های سه‌گانه در حقیقت سه ضلع ارزش‌های موثر در رشد و ارتقاء فرهنگی جامعه و دوام ماندگاری آن را تشکیل می‌دهند.

یکی از نکاتی که مقام معظّم رهبری در بیانیه گام دوم بر آن تاکید فراوان دارند، بحث جامعه‌سازی و جامعه‌پردازی است که زمینه‌ای برای تشکیل تمدن اسلامی است. اگر این جامعه‌سازی بخواهد صورت بپذیرد باید این سه ضلع کلام حضرت را داشته باشد. اگر بخواهیم جامعه‌ای اسلامی تشکیل بدهیم باید تمرین کنیم، اوّلاً: رازدار باشیم، چه نسبت به راز و اسرار فردی و چه راز و اسرار اجتماعی و چه راز و اسرار نظامی و چه راز و اسرار سیاسی. ثانیاً: افراد جامعه باید خوش‌رو باشند تا جذب حداکثری صورت پذیرد، البته با رعایت معیارها؛ چون خوش‌رویی ابزاری برای جذب حداکثری است. و ثالثاً: عیب‌پوشی کنیم؛ اگر از کسی خطایی سرّ زد و در نزد پروردگار توبه نمود، ما هم عیب‌پوش باشیم.(سایت مدرسه فقاهت . سخنرانی سید ابوالفضل طباطبایی)

مرحوم مغنیه در شرح نهج البلاغه خود به اینجا که مى رسد نکوهش شدیدى از وضع دنیاى امروز مى کند که انواع اسباب و وسایل براى تجسس و کشف اسرار افراد اختراع شده و به طرز وحشتناکى اسرار همگان فاش مى گردد.
زمانى مرحوم مغنیه چنین سخنى را گفت که هنوز مسائل امروزى اختراع نشده بود. شرایط امروز چنان است که از طریق شنودها، ماهواره ها، دوربین ها و وسایلى که مخفیانه در همه جا ممکن است به کار گذاشته شود تقریبا همه اسرار مردم را مى توان فاش کرد و این ناامنى عجیبى است براى دنیاى امروز و برخلاف آنچه شعار داده مى شود آزادى انسان ها را سخت تهدید مى کند.(پیام امام . آیه الله مکارم)

«خوش‌رويى» دام محبّت است

در بعضى از کلمات حکما آمده است که سه چیز است که محبت را در دل برادران دینى آشکار مى سازد: با چهره گشاده با آنها روبه رو شدن و پیش دستى در سلام و جاى مناسب را در مجالس براى آنها مهیا ساختن.(پیام امام .آیه الله مکارم)

کلام امیرمؤمنان علیه السلام فراتر از یک نصیحت اخلاقی و موعظه باشد؛ بلکه در حقیقت امام× می‌خواهد با ذکر این نکته و این کلمه قصار راه‌کاری مؤثر و اساسی برای پیوند بین جامعه و اعضای آن بیان کند؛ چون در هر جامعه‌ای، اعضا و افراد آن شکل‌دهنده‌ی جامعه هستند و باید با هم پیوند بخورند. جامعه زمانی‌که به‌هم پیوند خورد قدرت پیدا می‌کند، اما جامعه‌ای که به‌هم پیوند نخورد و هر کس بخواهد به‌تنهایی جداگانه زندگی کند و جزئی از جامعه باشد، آن جامعه شکست‌پذیر خواهد بود؛ لذا افراد جامعه برای پیوند خوردن به‌یکدیگر نیازمند یک عامل پیوند دهنده هستند، همانند دانه‌های تسبیح که برای پیوند بین آن‌ها باید یک نخ تسبیحی وجود داشته باشد تا این‌که آن‌ها را به‌یکدیگر وصل کند و پیوند دهد.

امیرمؤمنان علیه السلام می‌خواهد با این بیان تعبیری کنایه‌ای داشته باشد، کنایه از این‌که حضرت می‌خواهد جامعه را برای ما به‌تصویر بکشد و بگوید که جامعه پر از دام‌های صیّادان گوناگون است. بساط صیادی در جامعه فراوان است، از طرفی شیطان صید می‌کند، گروه‌های شیاطین جنّی و انسی صید می‌کنند، منحرفین صید می‌کنند، گروه‌های دوستی هم صید می‌کنند. اما بهتر این است که انسان مؤمن و مسلمان صیدش وسیع‌تر از همه باشد به‌گونه‌ای که همه‌ی افراد جامعه را شامل بشود، بتواند افراد گوناگون را در مقاطع سنی گوناگون و با گرایش‌های گوناگون صید کند؛ لذا امام× فرمود: «الْبَشَاشَةُ»، بَشاشت ابزار صید انسان مؤمن است، کنایه از این‌که انسان مؤمن باید بیشترین صید را در جامعه داشته باشد. اگر یک جامعه بخواهد موفق باشد باید خوبان و حاکمان آن بیشترین صید را از افراد آن جامعه داشته باشند؛ یعنی باید جذب حداکثری در جامعه داشته باشند. این بیان حضرت تعبیری کنایه‌ای است. (سید ابوالفضل طباطبایی)

«تحمّل ناراحتى‌ها» قبر عیوب است.

تحمل، بردباری، صبر و شکیبایی و حوصله کردن قبری برای عیوب است که سبب دفن عیوب و بدی‌ها می‌شود؛ اگر انسان تحمل داشته باشد به کشف عیوب مردم نمی‌پردازد، بلکه عیوب مردم را دفن می‌کند، چون معمولاً کشفُ العیوب در دعواها، درگیری‌ها و در بی‌حوصلگی‌ها ایجاد می‌شود؛ زمانی‌که انسان‌ها به دعوا و مشاجره روی ‌می‌آورند در هیجانات و احساسات که قرار می‌گیرند زبانشان گشوده می‌شود و عیوب یکدیگر را برملا می‌کنند. امیرمؤمنان× فرمود: اگر اهل تحمل باشی خداوند قبری را برای تو فراهم می‌کند که همه عیوب را چه عیوب خودت و چه عیوب دیگران را در آن دفن کنی.

مقصود امام× در این بیان تنها سفارش به‌عیب‌پوشی کردن نیست، بلکه ایشان می‌خواهد راه‌کاری مهم و جدی را به جامعه برای رسیدن به عیب‌پوشی معرفی کند که آن راه‌کار تحمل، حوصله و صبوری کردن و در مقابل عیوب دیگران است؛ تحمل حرف‌های ناسالم، تحمل سخنانی که شایسته نیست در جامعه بیان شود. امام× هم در این کلمه‌ی قصار به‌دنبال معرفی راه‌کار است، اما نمی‌خواهد بگوید که فقط همین راه‌کار وجود دارد، نه! شاید راه‌کارهای دیگری هم وجود داشته باشد، ولی عمده‌ترین راه‌کار و طریقی که ما را به‌سهولت به این نتیجه خواهد رساند، تحمل و بردباری است.